En toen was het stil...

  Sander van der Stok  is mede-oprichter van de DebatUnie en gespecialiseerd in debat, argumentatie en burgerschap in het middelbaar beroepsonderwijs.

Sander van der Stok is mede-oprichter van de DebatUnie en gespecialiseerd in debat, argumentatie en burgerschap in het middelbaar beroepsonderwijs.

Verslag van een educatieve reis naar Bergen-Belsen
Door Sander van der Stok

Fase 1: 'stArtshot' 

Onder de bezielende leiding van practor Burgerschap Chris Holman heeft ROC Noorderpoort de afgelopen maanden een prachtig burgerschapstraject uitgerold rond het thema 'herdenking'. De spreekwoordelijke raket kende meerdere trappen. Men trapt af met het zogeheten 'stArtshot' op 9 februari 2017. Ruim 200 studenten − waarvan ruim de helft van niveau 2 − zien in de lokale bioscoop van Stadskanaal een film over de holocaust en gaan met elkaar in debat.

 
 Son of Saul (klik hier voor de recensie in de Volkskrant)

Son of Saul (klik hier voor de recensie in de Volkskrant)

 

De film 'Son of Saul' is kort maar krachtig. Saul wordt als lid van het 'Sonderkommando' in Auschwitz gedwongen mee te werken aan de massamoord. Hij tracht gedurende de film een Rabbi te vinden om zijn zoontje ritueel te begraven.  De verhaallijn is eenvoudig, de film is kort, er wordt weinig gesproken. Het streven van Saul staat symbool voor de '(re)humanisering' van zijn zoontje, en daarmee misschien van iedereen (naar het Joodse gezegde "'Wie een mens redt, redt de hele mensheid."). 

Naar de tragiek van de Tweede Wereldoorlog kijken is één ding, er kritisch over nadenken en er publiekelijk over spreken is een tweede. In theater Geert Teis gaan de studenten in debat over onder andere de volgende stelling: 

"Tijdens de nationale dodenherdenking zouden vanaf 2020 ook Duitse soldaten moeten worden herdacht." 

Dankzij de bijscholing die de docenten in de maanden voorafgaand aan stArtshot hebben gevolgd kunnen ze de debatten zélf leiden en jureren. Opleider en dagvoorzitter Sander van der Stok helpt de studenten, die in twee groepen zijn verdeeld over de eerste drempel. Al na het eerste debat beginnen de studenten zichtbaar enthousiast te worden; in het derde debat doet vrijwel iedereen actief mee. Familiegeschiedenissen en anekdotes brengen de debatten tot leven; het niveau is opvallend hoog. 

 
 
 
 Studenten in debat. Docenten werken samen in duo's bij het leiden en jureren van de debatten.

Studenten in debat. Docenten werken samen in duo's bij het leiden en jureren van de debatten.

 

Fase 2: burgerschapslessen

Dankzij stArtshot is het thema gaan leven bij de studenten. Ook is het makkelijker geworden om in de les debatten te voeren. De kunst is nu om het vuurtje brandende te houden in de periode tot het bezoek aan Bergen-Belsen, op 4 mei. Docenten maken daarvoor gebruik van een serie lesbrieven die de DebatUnie voor hen heeft ontwikkeld. Deze gaan o.a. over vertrouwen in de samenleving, het gevaar van het blind volgen van autoriteit en de moeilijke vraag van 'goed' en 'fout' in de oorlog.

Geïnteresseerden kunnen de lesmaterialen hier downloaden.  

Fase 3: Bezoek Bergen-Belsen

Het is zover: 4 mei, de dag van de dodenherdenking. Ruim 200 studenten vertrekken in de vroege ochtend naar Bergen-Belsen. Sander van der Stok is erbij met camera en notitieblok. De heenreis blijkt voor sommige studenten al een beproeving:

"Ik heb ADHD en kan geen vier uur stilzitten."

 
 
 De eerste bussen vertrekken om 05:45 uur

De eerste bussen vertrekken om 05:45 uur

 

Naar aanleiding van recente berichten over ongepast gedrag van leerlingen tijdens een schoolreis naar Auswitz is bij sommige docenten enige vrees ontstaan voor een lacherige sfeer. Lachen is een manier om om te gaan met het ongemak dat ontstaat bij het zien van zulk een gruwelijke geschiedenis. De sfeer in de bus wekt echter vertrouwen: er heerst een gemoedelijke sfeer van 'samen een dagje uit', maar het wordt niet uitbundig. Vlak voor aankomst wordt duidelijk gemaakt wat de regels van het museum zijn en wat wel en niet gepast is op zo'n beladen locatie. 

 
Excursie Bergen-Belsen Noorderpoort 4 mei 2017 (1).JPG
 Anne Frank kwam kort voor de bevrijding van Bergen-Belsen om het leven, toen de omstandigheden het slechts waren.

Anne Frank kwam kort voor de bevrijding van Bergen-Belsen om het leven, toen de omstandigheden het slechts waren.

Eenmaal op locatie ontvangen de studenten in kleine groepen een presentatie over de geschiedenis van het kamp. E.e.a. zou naar mening van de auteur iets meer toegespitst kunnen worden op jonge bezoekers, o.a. wat betreft tempo en visuele ondersteuning. De grote lijnen zijn echter duidelijk; de studenten letten op en stellen goede vragen. 

 De studenten ontvangen in kleine groepjes een presentatie over de geschiedenis van het kamp.

De studenten ontvangen in kleine groepjes een presentatie over de geschiedenis van het kamp.

 

De groepjes verplaatsen zich naar het museum. Ook zijn er talloze foto's, objecten en getuigenissen die de tragiek van dit kamp van verschillende kanten zichtbaar maken. De videobeelden die zijn gemaakt in de dagen nadat de geallieerden het kamp hadden bevrijd maken diepe indruk.

 
 Eén van de verantwoordelijken, die om onduidelijke redenen is achtergebleven in het kamp, in de wetenschap dat het zou worden overgedragen aan de geallieerden.

Eén van de verantwoordelijken, die om onduidelijke redenen is achtergebleven in het kamp, in de wetenschap dat het zou worden overgedragen aan de geallieerden.

 
 De getuigenissen van nabestaanden brengen de geschiedenis tot leven.

De getuigenissen van nabestaanden brengen de geschiedenis tot leven.

 

Na ruim een uur in het museum te zijn geweest, is het tijd om naar buiten te gaan. Tot teleurstelling van de studenten blijkt het oorspronkelijke kamp, ter grootte van ruim 17 voetbalvelden, nagenoeg te zijn verdwenen. Wat rest zijn de funderingen van enkele structuren, en massagraven die op verzoek van nabestaanden intact zijn gelaten. De gids weet de plek door zijn toelichting de nodige duiding te geven, maar er moet veel aan de verbeelding worden overgelaten. Ook krijgt hij concurrentie van wind en regen. Desalniettemin werkt de plek zichtbaar op de studenten in. 

 
 
 
 

Het is tijd om naar huis te gaan. Op de terugweg gaan de studenten opvallend ontspannen om met de vertraging door de file. Misschien heeft het kampbezoek hun relativeringsvermogen versterkt? Na het nuttigen van een welkome wiener schnitzel met friet gaan we de grens met Nederland over. Een grens die er dankzij onvoorstelbare moed, volharding en talloze offers (weer) is. De stemming wordt steeds opgewekter. De studenten hebben zich ondanks de nodige ongemakken de hele dag keurig gedragen, ze mogen trots op zichzelf zijn. 

 
 De dag wordt vrolijk afgesloten, in de aanloop naar 5 mei

De dag wordt vrolijk afgesloten, in de aanloop naar 5 mei

 
 

Reflectie

Wat nemen de studenten mee van dit burgerschapstraject? Wordt Bergen-Belsen opgeslagen als 'een plek waar hele erge dingen zijn gebeurd', of kunnen de studenten ook verbanden leggen met hun eigen tijd en (samen)leven? Zullen ze de twee minuten stilte ietsje anders beleven? Het antwoord hangt van het grootste deel van henzelf af, van factoren die we niet volledig kennen en heel beperkt kunnen beïnvloeden. Deels hangt het ook af van de docenten van Noorderpoort en de verdere invulling van hun burgerschapsonderwijs. Blijven zij de studenten uitnodigen om met elkaar in debat te gaan over de actualiteit, over de omgang van minderheden, over de relatie tussen vrede en democratie?

Hoe dan ook zijn de studenten een ervaring rijker. Ze hebben geleerd respectvol met elkaar van gedachten te wisselen over een geschiedenis die aan relevantie niets heeft ingeboet. En ze hebben die geschiedenis met eigen ogen kunnen bezichtigen. Met dank aan een bijzondere docent/practor die gelooft in wat hij doet en daarnaast van aanpakken weet: Chris Holman. Bij dezen een woord van dank en waardering vanuit de DebatUnie aan Chris voor de samenwerking en het werk dat hij doet. 


Wilt u eens van gedachten wisselen over een traject burgerschap en kritisch denken binnen uw beroepsopleiding, cluster of instelling? Neem vrijblijvend contact op met Sander van der Stok via vanderstok@debatunie.nl.