De verschillen blijven

 Sander van der Stok is mede-oprichter van de DebatUnie en gespecialiseerd in debatteren in het middelbaar beroepsonderwijs. Klik   hier   om met Sander in contact te komen.

Sander van der Stok is mede-oprichter van de DebatUnie en gespecialiseerd in debatteren in het middelbaar beroepsonderwijs. Klik hier om met Sander in contact te komen.

Polariseren en profiteren

De inauguratie van Donald Trump als President van de Verenigde Staten is voor veel mensen een bizarre gebeurtenis. Trump’s verkiezing heeft veel te maken met de polarisatie van verschillen. Het was platteland versus stad, blank versus niet blank, man versus vrouw en laagopgeleid versus hoogopgeleid. Deze groepen gingen niet mét, maar óver elkaar in gesprek.

Samenleven met verschillen

Verschillen stellen ons telkens weer voor dezelfde uitdaging: hoe gaan we ermee om? Dit probleem is van alle tijden. Het dient zich aan zodra we samen zijn, op welke schaal dan ook. Zet twee mensen bij elkaar, als partners, collega’s, vrienden of huisgenoten. Zij zouden zich amper hoeven aanpassen als zij aan elkaar gelijk waren geweest. Maar dat zijn ze niet: ze verschillen. De een is een ochtendmens, de ander een avondmens. De één houdt van strakke orde, de ander voelt zich daar onprettig bij. De verschillen zijn een feit. Ze blijven. Dit leidt tot terugkerende ergernissen en grensgeschillen. Goede relaties kenmerken zich door hun vermogen om daarmee veerkrachtig om te blijven gaan, door telkens een nieuw evenwicht te vinden.

Hetzelfde geldt voor de samenleving als geheel. Gemeenschappen hebben niet genoeg aan wat men met elkaar gemeen heeft. Hoe stabiel ze zijn hangt voor een belangrijk deel af van hun vermogen om om te gaan met verschillen.

Afzwaaiend president Obama gebruikte zijn laatste moment in de schijnwerpers om te onderstrepen hoe belangrijk het is om naar elkaar te luisteren. “We zitten zo veilig in onze bubbels, dat we alleen nog informatie accepteren die overeenkomt met onze meningen”. Burgers zijn verkokerd geraakt, zijn opgesloten in subgemeenschappen van gelijkgestemden en moeten actief moeite doen om daar uit te breken, online en offline.

Veel toon, weinig debat

In Europa en in Nederland zien we een vergelijkbaar beeld. De overspannen omgang met verschillen, de ‘informatiebubbels’, de sensatiezucht in veel media. Conflict is sensationeel, sensatie leidt tot aandacht, aandacht resulteert in kijkers en in stemmen. Trump heeft daarvan in de VS slim gebruik gemaakt. Veel mensen zien dat met lede ogen aan, zoeken manieren om zich hiertoe te verhouden.

Gezien de populariteit van zijn artikel wist Bas Heijne voor de jaarwisseling in zijn column voor NRC Handelsblad bij veel mensen een snaar te raken ("er is alleen nog maar toon, geen debat"). Hij hekelde de manier waarop in Nederland het publieke debat wordt gevoerd.

“Waarom gaat het in Nederland vrijwel iedere dag over de grenzen van de vrijheid van meningsuiting, over wat je mag zeggen en waarom je het mag zeggen – en vrijwel nooit over het gebrek aan een echt publiek debat? Wat hier debat genoemd wordt is in wezen niets anders dan een eindeloze reeks zelfuitingen, in naam van een narcistische overtuiging dat het er om gaat gehoord te worden. Het lijkt niet eens de bedoeling dat de verschillende standpunten helder tegenover elkaar komen te staan.”

Heijne combineert deze observatie met een oproep tot écht debat. Debat dat zich niet beperkt tot geschreeuw en ook niet tot cijfers en feiten, maar dat gaat over de vraag wie wij willen zijn en in welk land wij willen leven. Dat is een terechte oproep, die het verdient herhaald te worden.

Opgroeien in het 'nieuwe normaal'

Er groeit nu een generatie op die geen alternatief meer kent voor de manier waarop er publiekelijk met verschillen wordt omgegaan. Zij zijn als het ware kinderen van een slecht maatschappelijk huwelijk. Jongeren krijgen voorgeschoteld dat het ‘andere’ gevaarlijk is, dat verschillen bedreigend zijn en niet veilig besproken kunnen worden. Daarmee is niet gezegd dat het vroeger beter was: verschillen zijn lang verzwegen. Je zou kunnen zeggen dat er sprake was van schijnharmonie. Toch zien we nu duidelijk dat het evenwicht verstoord is: taal, omgangsvormen en wereldbeelden drijven van elkaar af. De samenleving is op een andere, mogelijk diepere manier verzuild geraakt. 

Deze ontwikkelingen leveren prangende vragen op: zit er voldoende veerkracht in onze instituties en democratisch bestel om deze crisis te doorstaan? Wanneer en hoe vinden wij een nieuw evenwicht? De tijd zal het leren.

De klas als tussengemeenschap

Gelukkig hebben we in het onderwijs de mogelijkheid om elke dag een klein gewichtje in de schaal te leggen. Docenten kunnen hun leerlingen en studenten tot op zekere hoogte ‘inenten’, tegenwicht bieden aan de verzieking. Dat doen ze door leerlingen een alternatief te laten zien, door hen te laten ervaren hoe je óók met verschillen om kunt gaan. De klas is daarvoor als ‘tussengemeenschap’ de ideale plek, tussen het gezin en de samenleving in. Met andere woorden: in de klas kan een ander, beter ‘normaal’ worden gehanteerd dan daarbuiten geldt.  

Debat is een geschikte manier om daar invulling aan te geven. Mits goed begrepen en benut, kan klassikaal debat een veilige omgeving bieden om respectvol te leren spreken en kritisch te leren denken over verschillende visies op het leven en de samenleving. Omdat leerlingen een standpunt wordt opgelegd, leren ze spelenderwijs van perspectief te verschillen en te wisselen, zonder dat het persoonlijk wordt. Deelnemers spreken elkaar met 'u' aan, krijgen het woord in plaats van het te nemen en ondervinden dat dingen voor een neutrale jury nooit 'gewoon' zo zijn. 

We zien het grote in het kleine terug en het kleine in het grote. Laten we het onderwijs dus gezamenlijk tot een voorbeeld maken van goed samenleven. ‘Yes we can!’

Luistertip: Prachtig gesprek met psychiater Dirk de Wachter over 'verschildenken', liefde en de beperkingen van rationaliteit (link).